آن قاطول كسروى است كه آن را خسرو انوشروان عادل حفر كرد كه آن‌هم از جانب شرقى دجله بريده شده و بر آن شادروانى است كه سرزمينهايى را از تسوى بزرگ شاپور سيراب مىكند ، و در ميان اين دو رود ( يعنى دجله و نهروان ) قرار گرفته است . و پس از او رشيد اين قاطول را در زير آن و در حوالى بغداد و در زير شادروان بساخت . و بر دهانه آن‌هم كاخى بنا كرد ( ياقوت 4 / 16 ) . قاطول كسروى در شمال سامرّا كنده شده بود ، براى مشروب ساختن اراضى واقع در جنوب سامرّا كه در قسمت بالاى دو مجراى اصلى نهروان قرار داشت . و آنها زمينهايى بودند كه سطح آنها از سطح مجراى نهروان بالاتر بود ، و مهمترين آنها آن بخشى بود كه بين مجراى اصلى نهروان ( كه از جنوب سامرا منشعب مىشد ) و بين ساحل چپ و مجراى قديم دجله قرار داشت . اين نهر يا قاطول كسروى در محلى جريان مىيافت كه امروز در غرب مجراى كنونى دجله قرار گرفته ولى آن روز در شرق دجله بوده است ، زيرا دجله چنان كه خواهد آمد در دوره‌هاى بعد از غرب به شرق تغيير مجرا داده . اين قاطول پس از مشروب ساختن سرزمينهاى بسيارى از استانهاى شرق دجله ، و به خصوص تسوى بزرگ شاپور ، در محلى كه امروز شمال شهر كاظمين است به دجله مىريخته . پژوهشگران از روى آثار اين آب‌راه كه در كاوشهاى باستانشناسى و اطلاعات تاريخى به دست مىآيد آن را بدين‌گونه ترسيم كرده‌اند : آب‌راه در محل دور يعنى دور تكريت كه در فاصله 30 كيلومترى شمال سامرّا واقع بوده از دجله جدا مىشده ، و در مسير جنوبى شرقى امتداد مىيافته ، و پس از طى 65 كيلومتر تقريبا به مجراى نهر ديگرى به نام قائم مىپيوسته . مسير اين قاطول در طى اين 65 كيلومتر بدين‌گونه بوده كه در 24 كيلومتر اول به موازات رود دجله در ساحل چپ آن روان بوده از آن پس به تدريج از دجله دور مىشده و پس از طى هشت كيلومتر ديگر مقابل شهر سامرّاى كنونى مىرسيده و از فاصله هشت كيلومترى آن مىگذشته است . در فاصلهء هفت كيلومتر و نيمى از دهانه اين قاطول آثار پلى قديمى را بر روى آن تشخيص داده‌اند كه شايد در همان زمان ايجاد اين نهر يعنى در زمان خسرو